Situatie voor boekvertalers alarmerend: inkomenssituatie steeds moeilijker, vertalers verlaten het vak
Reactie Auteursbond op KVB Boekwerk Vertalersmonitor 2023
KVB Boekwerk constateert in de Vertalersmonitor over het jaar 2023 [1] terecht dat de inkomenssituatie van vertalers slecht is, dat er steeds minder boekvertalers zijn en dat ze steeds moeilijker van vertaalwerk kunnen leven. Dat is een understatement. De realiteit is nog veel alarmerender.
Zo vermeldt het onderzoek een aanzienlijke inkomensstijging, die dan vooral terecht zou komen bij een krimpende ‘kopgroep’ van vertalers. Dat is niet de ervaring van vertalers zelf, ook niet van deze ‘kopgroep’. Er is zeker geen sprake van een stijging, eerder van een daling. Het inkomen, ook in het relatief goed betaalde literaire segment waar het Modelcontract en het daarmee geassocieerde tarief worden gehanteerd, heeft de aanzienlijke inflatie van de afgelopen jaren niet bijgehouden: de jaarlijkse indexering van het woordtarief voor literaire vertalingen heeft de inflatie niet volledig gecompenseerd. In het segment van genrevertalingen (waar o.a. thrillers, fantasy, science fiction, veel non-fictie en jeugdboeken onder vallen), worden het Literair Modelcontract en het bijbehorende tarief niet gehanteerd en is de situatie nog veel dramatischer. Ook is er überhaupt minder vertaalwerk, door de opkomst van generatieve AI, maar ook al in een eerder stadium door de introductie van vertaalsoftware zoals DeepL. [2] [3]
Harde realiteit
Het onderzoek stipt aan dat er minder vertalers zijn. Maar dit wordt niet met bovengenoemde ontwikkelingen in verband gebracht: vertalers verlaten het vak omdat en het werk te slecht betaalt en omdat er gewoon minder werk is, dat is de harde realiteit. Annemart Pilon beklaagde zich al jaren geleden in het vakblad Filter over de slechte betaling van vertalers en de problemen die dat voor beginnende vertalers met zich mee brengt[4]. Enkele maanden geleden stuurde uitgeversconcern Harlequin (niet alleen in Nederland, maar enkele dagen daarvoor ook in Frankrijk[5] ) alle vertalers de laan uit; in ons land kregen vertalers per e-mail de wacht aangezegd: er worden alleen nog mensen ingehuurd voor PEMT-werk (Post-Edited Machine Translation, het tegen nog lagere verdiensten ‘opleuken’ van AI-slop). Waar sprake is van natuurlijk verloop, beginnen nieuwe vertalers er eenvoudigweg niet aan omdat de inkomenssituatie en het toekomstperspectief te slecht zijn: in de praktijk compenseert een aanzienlijk deel van de boekvertalers de lage verdiensten van het vertalen met ander, beter betalend werk of met het inkomen van een partner. Voor zover er überhaupt al nieuwe vertalers worden opgeleid: verschillende taal- en vertaalopleidingen zijn gestopt of het curriculum is zodanig gewijzigd dat vertalen een bijzaak wordt.[6]
Zoals in het onderzoek waargenomen verschuift een deel van de boekenomzet van het papieren boek naar e-commerce. Voor vertalers betekent dat, afhankelijk van het kanaal, een achteruitgang. Voor vertalers met een modelcontract levert een verkocht e-boek bij voldoende verkopen nog een bescheiden bedrag op aan royalty’s. Maar als een digitale versie gestreamd wordt via een commercieel streamingkanaal zoals KoBo Plus, is dat niet meer dan een habbekrats. [7] Voor literair vertalers is dat niet anders. Auteur Lieke Marsman bond enkele maanden geleden de kat de bel aan dat schrijvers met luisterboeken net zo weinig verdienen als muzikanten met Spotify; voor vertalers is dat niet beter[8]. Vertaal je buiten het literaire segment, dan krijg je sowieso geen royalty’s en leveren e-boeken, streaming en luisterboeken al helemaal niets op: de streamingdiensten verdienen eraan, de uitgevers verdienen eraan, maar de vertalers kunnen naar elke verdienste fluiten.
AI en vertaalsoftware
Van het vertalen van boeken werd je nooit rijk. Maar de laatste jaren staat het vertaalvak meer onder druk dan ooit. AI en vertaalsoftware nemen werk weg, beroven zo beginnende vertalers van opdrachten waarmee ze het vak kunnen leren, en laten lezers en redacteurs wennen aan ondermaatse schrijfsels zodat goede tekst niet meer wordt herkend. Mede door AI worden vertaalopleidingen gedwongen in te krimpen en is er binnen bredere taalopleidingen minder aandacht voor vertalen. De inkomsten van vertalers zijn aanhoudend laag – al in het vorige onderzoek van KVB Boekwerk werd geconstateerd dat 80 procent van de vertalers op of rond het minimumloon zit, nu is dat zelfs 86 procent [9] – staan continu onder druk en worden veelal aangevuld met andere inkomsten.
Kortom, de situatie waarin vertalers moeten werken is inmiddels zo beroerd dat vertalers stoppen of er helemaal niet meer aan beginnen. Maar het vertalen van boeken, of dat nu literatuur is of anderszins, draagt enorm bij aan het culturele kapitaal van een open cultuur als de Nederlandse. Dat vak wordt bedreigd. Laten we daarom zorgen dat het in stand blijft. Door vertaalopleidingen te steunen, door te zorgen dat er nieuwe vertalers worden opgeleid, en door er zorg voor te dragen dat het vertaalvak ook financieel haalbaar blijft. Een betere honorering voor vertalers is daarvoor een eerste vereiste. Omdat mensen gewoon van hun werk moeten kunnen leven, maar ook omdat een vitale boekvertalerij van groot belang is voor de samenleving.
[1] https://kvbboekwerk.nl/monitor/makers/minder-vertalers-kunnen-leven-van-vertaalwerk
[2]https://aiinsider.nl/nieuws/ai-drukt-vertalersmarkt-waarom-het-aantal-professionals-daalt/
[3]https://www.ictmagazine.nl/nieuws/aantal-vertalers-daalt-aanzienlijk-door-inzet-kunstmatige-intelligentie/
[4]https://www.dbnl.org/tekst/_fil005202001_01/_fil005202001_01_0046.php?q=echt
[5]https://www.denbosch-cultuurstad.nl/nieuws/harlekijn-frankrijk-ontslaat-zijn-menselijke-vertalers-en-vervangt-ze-door-nou-ja-je-raadt-het-al/
[6]https://levendetalen.nl/2024/11/21/schrappen-talenopleidingen-door-universiteiten/
[7]https://auteursbond.nl/verplicht-streamingdiensten-auteurs-meer-te-betalen-voor-hun-werk/
[8]https://auteursbond.nl/onderzoek-schrijvers-en-vertalers-verdienen-nauwelijks-aan-luisterboeken/
[9]https://kvbboekwerk.nl/monitor/makers/minimumloon-aan-royaltys-realiteit-voor-meeste-vertalers